Tarkowski Roman (1912–1999), rzeźbiarz, pedagog.
Ur. 17 X w Posadzie Jaćmierskiej w pow. sanockim, był najmłodszym dzieckiem Jana i Felicji z Folczyków, rolników. Miał siostry: Marię (zamężną Rychlicką) i Helenę, zmarłą w 14 roku życia, oraz braci: Pawła, okazjonalnie kucharza, Władysława, emigranta do USA, Zdzisława, w l. 1918–19 uczestnika wojny polsko-ukraińskiej (członka załogi pociągu pancernego «Gromobój») i Ludwika, ochotnika w wojnie polsko-sowieckiej w Dyw. Górskiej gen. Andrzeja Galicy.
Po ukończeniu szkoły powszechnej w Jaćmierzu w r. 1918, T. pod kierunkiem szwagra Rychlickiego przygotowywał się do nauki w seminarium nauczycielskim, jednak dzięki pomocy wuja, Władysława Koniecznego, kierownika szkoły w Klikuszowej, rozpoczął naukę w Państw. Szkole Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. Do jego nauczycieli należeli m.in. Wojciech Brzega, Adam Dobrodzicki, Stanisław Gałek i Jan Zapotoczny. Wspomagany przez wuja i korzystając z możliwości zarobkowania, ukończył naukę w Zakopanem w r. 1932, po czym kształcił się w Warszawie w Miejskiej Szkole Sztuk Zdobniczych i Malarstwa pod kierunkiem Jana Szczepkowskiego. Utrzymywał się z prac wykonywanych dla Szczepkowskiego i Aleksandra Żurakowskiego, był też wspierany przez brata, Ludwika. Powołany w r. 1934 do służby wojskowej w Brześciu nad Bugiem, ukończył tam Szkołę Podchorążych Rezerwy Piechoty i w stopniu podporucznika został skierowany do 83. pp w Kobryniu. Po powrocie do Warszawy pracował nadal u Szczepkowskiego przy rzeźbach pomnikowych, a w październiku 1937 podjął studia na Wydz. Rzeźby ASP w Krakowie, gdzie był uczniem Xawerego Dunikowskiego; naukę kontynuował w r. akad. 1938/9, przy pomocy siostry Marii. Zmobilizowany, wziął udział w kampanii wrześniowej 1939 r. i w okolicy Brzozowa został ranny; leczył się w Krośnie, Sanoku i Krakowie, pozostał jednak inwalidą. Dzięki pomocy lekarzy zdołał opuścić szpital jako cywil i włączył się w działalność konspiracyjną na terenie pow. sanockiego, krośnieńskiego i brzozowskiego.
Po wojnie od r. 1945 kontynuował T. studia w krakowskiej ASP, początkowo pod kierunkiem Stanisława Popławskiego, a następnie ponownie u Dunikowskiego; był w tym czasie stypendystą Powiatowej Rady Narodowej w Sanoku. W październiku 1946 otrzymał absolutorium i w r. 1947 został nauczycielem rzeźby w Państw. Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie; t.r. został członkiem ZPAP. Zadebiutował w r. 1949, wystawiając na ekspozycji w ZPAP w Krakowie Głowę studenta (drewno). Na I Ogólnopolskiej Wystawie Plastyki w Warszawie w r. 1950 został wyróżniony za rzeźbę Czerwony Sztandar, zakupioną do zbiorów Min. Kultury i Sztuki. T.r. uczestniczył w Ogólnopolskiej Wystawie Sztuki w Sopocie, a w r. 1953 w ekspozycji „10 lat Wojska Polskiego w plastyce” w Warszawie. W r. 1952 otrzymał stypendium Min. Kultury i Sztuki. W r. akad. 1953/4 pracował jako wykładowca kontraktowy na Wydz. Rzeźby krakowskiej ASP. Tworzył m.in. kameralne rzeźby w gipsie: Portret Bogusi (1953) i Krysia (1954). Dyplom ukończenia studiów otrzymał w r. 1956 za pracę Nasza Młodość. W konkursie na pomnik wdzięczności dla Armii Radzieckiej zdobył III nagrodę (współautorstwo), a w konkursie na pomnik Tadeusza Kościuszki wyróżnienie (oba w r. 1956). Również t.r. powstał jego Oświęcim – Głód (gips patynowany). Z delegacją ZPAP zwiedził w r. 1958 Norwegię i wziął udział w wystawie „Unge Kunstnere Fra”, pokazywanej w Krakowie, Oslo, Bergen i Narviku. Na III Ogólnopolskiej Wystawie Młodego Malarstwa, Grafiki i Rzeźby w Sopocie otrzymał w r. 1959 wyróżnienie. Tworzył w tym czasie rzeźby w różnych materiałach: w żeliwie i betonie (Śnieżki, Wytworna, obie w r. 1957, Zwierzak, 1960), betonie patynowanym (Ewa, 1958), gipsie patynowanym (Macierzyństwo, 1961), oraz w aluminium (Miria, 1963). W r. 1961 wykonał medal 600-lecia UJ i otrzymał I nagrodę w konkursie na tablicę upamiętniającą 1000 l. Przemyśla, a w r. 1962 wyróżnienie w konkursie na pomnik XX-lecia PRL. W r. 1963 pokazał prace na ekspozycji rzeźby we wrocławskim Biurze Wystaw Artystycznych. Korzystając z doświadczeń pracy w Państw. Liceum Sztuk Plastycznych przygotował wystawę metodyki nauczania rzeźby, którą w r. 1963 pokazywano we Francji w Centre International d’ Études Pédagogiques w Sèvres, a następnie w szkołach artystycznych tego kraju.
W r. 1964 miał T. wystawę indywidualną w Muz. Historycznym w Sanoku; t.r. powstała jego tablica Grzegorz z Sanoka (brąz, na elewacji budynku muzeum przy ul. Zamkowej 2 w Sanoku) oraz tablica upamiętniająca Tadeusza Haducha, założyciela szkoły w Jaćmierzu, na jej budynku. Również t.r. zdobył II nagrodę w konkursie na dzieło plastyczne XX-lecia PRL, oraz III nagrodę w konkursie na studzienki pod Wawelem w Krakowie, natomiast w r. 1965 wyróżniono jego pracę w konkursie na rzeźby dla parków i placów Krakowa. Następna wystawa indywidualna T-ego odbyła się w r. 1966 w Rzeszowie. Za dzieło Komedianci na Ogólnopolskiej Wystawie Rzeźby w Zachęcie otrzymał w r. 1967 nagrodę ministra kultury i sztuki (rzeźba stanęła w Krakowie obok Teatru im. J. Słowackiego, obecnie w Parku Krakowskim). W r. 1969 na „Wystawie rzeźby XXV-lecia PRL” otrzymał nagrodę honorową okręgu krakowskiego ZPAP, na ekspozycji „Człowiek i praca w Polsce Ludowej” w Zachęcie – III nagrodę, a na I Ogólnopolskim Biennale Rzeźby Plenerowej w Bytomiu – wyróżnienie za dzieło Woje (ustawione na ul. Zamkowej w Sanoku). Pochodząca z r. 1970 jego rzeźba Niedziela (1970, beton), przedstawiająca dziewczynę z sarną, znajduje się na Cytadeli w Poznaniu. T. uczestniczył t.r. w wystawie środowiska krakowskiego w Székesfehervar na Węgrzech. Jego prace w metalu pokazano w r. 1971 na indywidualnej wystawie w warszawskiej Galerii Rzeźb, a w r. 1972 w poznańskim Arsenale. Kolejne indywidualne ekspozycje prac T-ego odbyły się w r. 1973 w Krakowie i Zakopanem, a w r. 1974 w Opolu. T.r. wziął udział w wystawie rzeźby kameralnej w Oslo; otrzymał także tytuł profesora szkoły średniej. W l. 1973–7 był członkiem Prezydium Sekcji Rzeźby w Zarządzie Głównym ZPAP. Opracował podręcznik Metodyka nauczania rzeźby w liceum sztuk plastycznych (W. 1977). W r. 1977 został rzeczoznawcą Min. Kultury i Sztuki w zakresie rzeźby oraz członkiem Komisji Programowej przy Zarządzie Szkół Artystycznych w tym ministerstwie.
Po trzydziestu latach pracy w Państw. Liceum Sztuk Plastycznych przeszedł T. w r. 1977 na emeryturę, nadal jednak współpracował ze szkołą, kompletując kolekcję rzeźb jej uczniów (do tego grona należeli m.in. Bronisław Chromy, Marian Konieczny i Marian Kruczek). W r. 1978 prace T-ego pokazano na ekspozycjach Medali Środowiska Krakowskiego w Szwecji i Finlandii oraz „Engrowing Art Cracow” w Chicago. Miał kolejne wystawy indywidualne: w r. 1978 w Sanoku, w r. 1980 w Zachęcie i w r. 1981 w Krakowie w TPSP. Twórczość rzeźbiarską T-ego dokumentował powstały w r. 1982 film autorstwa Stanisława Jakubczyka. T. zakończył współpracę z Państw. Liceum Sztuk Plastycznych w r. 1983. Indywidualne pokazy jego prac odbyły się w Krakowie w l. 1985 i 1987. W TPSP urządzono w r. 1990 jego wystawę jubileuszową. Na budynku szkoły w Jaćmierzu wmurowano w r. 1991 tablicę upamiętniającą Józefa Stachowicza autorstwa T-ego. W r. 1992 opublikował autobiografię Kartki ze wspomnień (kr.).
Spuściznę T-ego tworzy ponad 100 dzieł obejmujących medale, tablice, portrety i rzeźby monumentalne wykonywane w drewnie, metalu, gipsie, kamieniu i betonie. Rzeźby charakteryzowały się starannie opracowaną zróżnicowaną fakturą i obłymi, syntetycznymi kształtami podporządkowanymi treści prac; czytelny efekt uzyskiwały zarówno w tematach dynamicznych (Kolarze, Balet, Tancerki, Szermierze) jak i statycznych (Matka, Radość życia).
T. zmarł 30 I 1999 w Krakowie, został pochowany na cmentarzu Rakowickim (kw. CI rząd VI miejsce 8). Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1972), Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem Dziesięciolecia Polski Ludowej, Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1976), Medalem Zwycięstwa i Wolności oraz Medalem Pamiątkowym «Za wojnę 1939 roku». Wyróżniono go także Złotą Odznaką M. Krakowa (1965) i Odznaką Zasłużony Działacz Kultury dla Miasta Sanoka, otrzymał nagrodę I st. ministra oświaty i wychowania oraz trzykrotnie nagrodę ministra kultury i sztuki.
W zawartym w r. 1947 małżeństwie z Reginą Strupińską (1921–1979) miał T. syna Jana (ur. 1949), chemika, pracownika naukowego AGH w Krakowie.
Prace T-ego znajdują się także w muzeach narodowych w Krakowie, Poznaniu i Szczecinie, Muz. Historycznym w Sanoku oraz Muz. Śląska Opolskiego w Opolu. Rzeźby plenerowe ustawiono m.in. w Krakowie w Parku Krakowskim (Pingwin), krynicy w Parku Krynickim (Nie jesteś sama, Zmierzch) oraz w Sanoku.
Siostrzeńcem T-ego był Zbigniew Rychlicki (1922–1989), grafik, ilustrator książek, wydawca, dyrektor ds. artystycznych i produkcji wydawnictwa «Nasza Księgarnia». Opracował szatę graficzną pisemka dla najmłodszych „Miś”, współpracował z czasopismami dla młodzieży. Autor ilustracji do ponad 150 książek, głównie dla dzieci. W r. 1972 ukazało się jego opracowanie „Kolorowy świat: ilustracje w książkach «Naszej Księgarni» 1921–1971” (W.). Zilustrowaną przez niego książkę „Wielkolud z Jaskini Piratów albo Tajemnica czwartej ściany” Marty Tomaszewskiej (W. 1987), wpisano za oprawę graficzną na Listę Honorową H. Ch. Andersena. Należał do Międzynarodowego Komitetu Biennale Ilustracji Bratysława (od r. 1967) oraz Polskiej Sekcji International Boards on Books for Young People. Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim (1972) oraz Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1981), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1954) oraz medalami Międzynarodowych Targów Książki w Lipsku (Srebrnym 1959 i Złotym 1965). W r. 1982 International Boards on Books for Young People wyróżniła go Medalem H. Ch. Andersena. Drugi siostrzeniec T-ego, młodszy brat Zbigniewa, Stanisław (1926–2000), był aktorem m.in. w teatrze Tadeusza Kantora.
Jubileusz 50-lecia Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie: Wystawa Prac Absolwentów i Pedagogów PLSP w Krakowie, Kr. 1996; I Ogólnopolska Wystawa Plastyki, W. 1950; Roman Tarkowski, P. 1972; Roman Tarkowski, katalog wystawy, Kr. 1981; Roman Tarkowski. Rzeźba, W. 1980; Roman Tarkowski. Wystawa rzeźby w 40-lecie pracy twórczej, Kr. 1990; Rzeźba polska 1945–1960, W. 1960; III Ogólnopolska wystawa rzeźby, W. 1971; Wystawa jubileuszowa 50-lecia Związku Polskich Artystów Plastyków Okręgu Krakowskiego, Kr. 1961; Wystawa rzeźby Okręgu Krakowskiego ZPAP, Kr. 1955; Wystawa rzeźby Romana Tarkowskiego, Muzeum Historyczne w Sanoku, październik 1964. Rzeszów BWA luty 1965, Rzeszów 1964; – [Dygo M.] M.D., Rzeźby Tarkowskiego, „Życie Literackie” 1972 nr 11; Gajewski B., Jaćmierz, zarys monograficzny, Sanok 2003; Janczura S., Rzeźba „Woje” Romana Tarkowskiego, „Gaz. Sanocka – Autosan” 1975 nr 12; Jeleniewska-Ślesińska J., Ślesiński W., Studenci i absolwenci krakowskiej ASP w 40-leciu PRL, Kr. 1984; Orman U., Ociosywanie, „Gaz. Krak.” 1987 nr 62; Sawicki A., W pracowni Romana Tarkowskiego, „Gaz. Krak.” 1970 nr 229; Trybowski I., Roman Tarkowski, „Magazyn Kult.” 1980 nr 1; tenże, W świecie rzeźby Romana Tarkowskiego, „Krak. Rozmaitości Kult.” 1985 nr 11; Witz I., Grafika w książkach naszej Księgarni, W. 1964 (dot. Z. Rychlickiego); Zając E., Ze zbiorów Muzeum Historycznego. Rzeźby Romana Tarkowskiego, „Gaz. Sanocka – Autosan” 1982 nr 22; – Bętkowska T., Idę własną drogą. Rozmowa z rzeźbiarzem Romanem Tarkowskim, „Gaz. Południowa” 1979 nr 157; Mater. do dziej. ASP, II; Troikowicz J., Dziękuję Panie Profesorze. Wspomnienie o profesorze Romanie Tarkowskim, pedagogu Liceum sztuk Plastycznych w Krakowie, „Dzien. Pol.” 2000 nr 33; – „Dzien. Pol.” 1990 nr 8, 1999 nr 31, 32 (nekrolog); „Echo Krakowa” 1981 nr 90; – Arch. ASP w Kr.: sygn. 717, I–R–TR 1956 arch. 581/469; – Informacje Jana Tarkowskiego z Kr.
Bibliogr. dot. Zbigniewa Rychlickiego: Słownik artystów plastyków: artyści plastycy okręgu warszawskiego ZPAP 1945–1970, W. 1972; Słownik literatury dziecięcej i młodzieżowej, Wr. 2002; Słown. pracowników książki pol., Supl. III.
Zofia Lewicka-Depta